Isabel Casteels

Dissertatie

Looking for Justice. Execution Spectators and the Revolt in the Low Countries, ca. 1520-1585

Promotoren: Prof. dr. Judith Pollmann & Prof. dr. Maïka De Keyzer (KU Leuven)
Voordracht: Universiteit Leiden, Faculteit der GeesteswetenschappenUniversiteit Leiden, Faculteit der Geesteswetenschappen

Iedereen heeft vast wel eens van een politieke of economische crisis gehoord, maar wist u dat er ook ooit een executiecrisis heeft bestaan? We komen deze term tegen in het boeiende en intrigerende proefschrift van Isabel Casteels, die onderzoek deed naar de manier waarop toeschouwers op executies reageerden in de zestiende eeuw, meer precies van 1520 tot 1585.

Aan de hand van lokale kronieken en handschriften bestudeerde Casteels zo’n 4000 ooggetuigenverslagen van openbare executies die in de lage landen werden voltrokken. De auteurs, die doorgaans afkomstig waren uit de hogere middenklasse, zagen deze als een graadmeter voor orde en rust in de samenleving. Verliepen de executies ordelijk, dan was dat een bevestiging van het zittende bestuur.

Casteels proefschrift zit vol interessante bevindingen. Ze laat bijvoorbeeld zien dat de openbare doodstraffen volgens een vaststaand script verliepen, de ars moriendi. De veroordeelde vroeg om vergeving en het publiek toonde medelijden, waardoor een optimaal evenwicht van compassie ontstond. Voorwaarde was wel dat de strafmaat en uitvoering als legitiem en proportioneel werden ervaren.

Met de opkomst van de reformatie nam het aantal ketterijvervolgingen toe. Daardoor groeide het aantal executies explosief in de jaren 1530. De onrust nam ook toe. Vanaf 1560 begonnen calvinisten steeds vaker de openbare terechtstellingen te verstoren. Soms bevrijdden ze de veroordeelden zelfs van het schavot. Er ontstond toen een executiecrisis: lokale overheden verloren de controle en orde. Dat werd alleen maar erger tijdens de Beeldenstorm in 1566. Pas na de val van Antwerpen in 1585 was de executiecrisis en daarmee ook de gezagscrisis weer voorbij.

Het lijkt een macaber onderwerp, maar met Casteels als verteller zit je als lezer als het ware op de eerste rij van de executies. Dat is een spannende, historische ervaring. De auteur vertelt meeslepend en voert de lezer aan de van de ooggetuigenverslagen mee in een wereld van spijt en verlossing, opstand en rebellie, compassie en mededogen.

Casteels weet zorgvuldige bronanalyse en wetenschappelijke precisie te combineren met een levendige en toegankelijke stijl. Daardoor komt de lezer heel dicht op de huid van de geschiedenis. De toeschouwers van toen en de lezers van nu naderen elkaar als het ware. Daarmee heeft Casteels een bijzondere en voortreffelijke prestatie geleverd.