Ruben Timmerman

Dissertatie

By Invisible Hands: Work, Exploitation, and the Migrant Division of Labor

Promotor: Prof. dr. Richard Staring
Copromotor: Prof. dr. Rene van Swaaningen
Voordracht: Erasmus Universiteit Rotterdam, Erasmus School of Law

Ruim 40 jaar geleden schreef de Duitse onderzoeksjournalist Günter Wallraff het boek Ganz unten (vertaald in het Nederlands als ‘Ik (Ali)’), waarin hij verslag deed van arbeidsmissstanden en racisme in de Duitse staal-industrie. Het boek was onthullend en werd wereldberoemd, maar Wallraff was ook omstreden, omdat hij vermomd als Turkse arbeidsmigrant zijn onderzoek had gedaan.

Uw proefschrift, met de mooie titel By Invisible Hands. Work, Exploitation, and the Migrant Division of Labour, staat in die traditie. Ook u onderzocht de ‘onderkant’ van de arbeidsmarkt, in de bouw, logistiek en voedselverwerking. Ook u bestudeerde de precaire werkomstandigheden van arbeidsmigranten. Maar u wijkt op twee cruciale en positieve punten af van Wallraffs werk. Ten eerste voegt u vwetenschappelijke diepgang toe en ten tweede reflecteert u uitgebreid op uw eigen positionaliteit en ethiek als onderzoeker die ‘undercover’ te werk gaat. En dat doet dat u expliciet vanuit uw onderliggende drijfveer als sociale wetenschapper: bijdragen aan waardig werk en gelijke kansen voor iedereen.

Erasmus schreef ooit: ‘Goede wetten komen voort uit slechte zeden.’ Hij bedoelde daarmee waarschijnlijk dat wetten en regels voortkomen uit de onvolkomenheden van het menselijk gedrag. Uw boek voegt daar een laag aan toe. Het gaat in uw proefschrift niet zozeer om de excessen, zoals moderne slavernij of mensenhandel, maar vooral ook om structurele problemen van uitbuiting en onwaardige werkomstandigheden in het economische systeem. Uw boek benadrukt daarmee het hele continuüm van schadelijke arbeidsomstandigheden. Daarmee laat u ook zien dat het proberen uit te bannen van excessen via het strafrecht niet voldoet om problemen op te lossen. Veel van wat u aan misstanden en onwaardige werkomstandigheden laat zien, is immers niet formeel verboden. Om de bekende metafoor te gebruiken: het gaat niet alleen om de ‘rotte appels’. Er is ook iets mis met de boom en de grond waarin die wortelt. Wie alleen naar de extremen kijkt en zich richt op de daders van moderne slavernij, zoals veel politici en media doen, is dus bijziend.

De jury vindt de combinatie van juridische en sociaal-politieke aanbevelingen in uw proefschrift indrukwekkend en veelbelovend. U spreekt beleidsmakers en werkgevers, maar ook vakbonden in feite direct aan, met aanbevelingen als een verbod op uitzendbureaus in bepaalde sectoren en de oproep aan vakbonden om zich veel meer in te zetten om politiek gemarginaliseerde arbeidsmigranten te vertegenwoordigen.

Ook combineert u op vaardige wijze etnografie en een stevig begrip van juridische kaders, en verbindt u heel mooi beschrijvingen van abstracte macro-economie, politiek en beleid, met de dagelijkse ervaringen van arbeidsmigranten op de werkvloer. Zeer weinig wetenschappers zullen zo letterlijk met hun voeten in de modder hebben gestaan als u, van het besturen van busjes die heel vroeg in de ochtend mensen van en naar hun werk brengen tot het werken op soms gevaarlijke bouwplaatsen of achter de lopende band.

Maar niet alleen de inhoud maakt indruk. Ook de vorm. Uw schrijfstijl is in de ogen van de jury kraakhelder, met geen woord te veel of te weinig. Die stijl ondersteunt de inhoud ook echt en trekt de lezer meteen uw verhaal – en Rotterdam – in, op welhaast journalistieke en heel beeldende wijze. In de empirische hoofstukken schakelt uw proefschrift heel soepel van alledaagse observaties naar de grotere structuren. Daarmee maakt het goed zichtbaar hoe het dagelijks werk een uiting is van grotere maatschappelijke trends, onderliggende economische verhoudingen en politieke keuzes.

Ik twijfel er niet aan dat Desiderius Erasmus Roterodamus nieuwsgierig zou zijn geweest naar dit boek over zijn geboortestad. Namens de gehele jury mag ik u dan ook van harte feliciteren met deze Erasmus Dissertatieprijs!